-Κείμενο: Γεώργιος Μιχαηλίδης, Θεολόγος-
Η φιλία είναι από τα πιο ιερά αλλά ταυτόχρονα παρεξηγημένα μυστήρια της ζωής. Ο κόσμος την κατέβασε πολλές φορές στο επίπεδο της κοινωνικής ευκολίας, της συναισθηματικής ανάγκης ή της απλής συντροφικότητας ως παρέας προσώπων. Και εδώ ακόμα, η Εκκλησία μιλούσε διαφορετικά. Για τους Αγίους, η αληθινή φιλία δεν ήταν απλώς μια ευχάριστη ανθρώπινη σχέση. Κυρίως ήταν ένα χαρμόσυνο πνευματικό γεγονός. Θεωρείται μια μικρή ζωηρή αποκάλυψη της Βασιλείας του Θεού μέσα στην “εξορία” αυτού του κόσμου. Η φιλία είναι ένα αγγελικό παρακάλεσμα στις δυσκολίες. Ο άνθρωπος κι ας μην έχει κοντά του ανθρώπους, έχει φίλους τους Αγίους.
Δεν είναι τυχαίο ότι η Αγία Γραφή έντονα μιλά για τον φίλο, σχεδόν με δέος: «Φίλος πιστός σκέπη κραταιά· ο δε ευρών αυτόν εύρε θησαυρόν. Φίλου πιστού ουκ έστιν αντάλλαγμα». (Σοφία Σειράχ 6:14-15). Ο πιστός φίλος δεν συγκρίνεται με τίποτα από τα υλικά αγαθά, γιατί ο αληθινός φίλος δεν είναι απλώς “χρήσιμος άνθρωπος” και “παρέα”. Δεν είναι κάποιος που απλώς μας διασκεδάζει, μας επιβεβαιώνει ή γεμίζει την ανιαρή μοναξιά μας. Είναι εκείνος που ο Θεός επιτρέπει να σταθεί δίπλα μας στον αγώνα της σωτηρίας. Έτσι, υπάρχουν φίλοι που μπήκαν στη ζωή μας αθόρυβα και τελικά έγιναν ολόκληρο κεφάλαιο στην πρόοδο της σωτηρίας μας. Δόξα τω Θεώ! Άνθρωποι που ίσως να μην έκαναν ποτέ κάτι “μεγάλο” στα μάτια του κόσμου, παρόλα αυτά στάθηκαν δίπλα μας την ώρα κατά την οποία η ψυχή μας βυθιζόταν βασανιστικά ή υπήρξαν για εμάς μια ιδιαίτερη χαρμόσυνη προσέγγιση της ζωής. Όχι μόνο σε μεγάλες στιγμές, αλλά και με ένα απλό μήνυμα, ή μια σπάνια ζεστή συνάντηση. Δεν χρειάζονται μεγάλα κατορθώματα ή λόγια όταν όντως αγαπάς. Καταλαβαίνουμε πως πολλές φορές ο Θεός κρύβει την πρόνοιά Του μέσα σε απλές ανθρώπινες παρουσίες αγάπης προσώπων. Η πιο επικίνδυνη μορφή μοναξιάς δεν είναι να μην έχει κάποιος ανθρώπους γύρω του. Είναι να μη γνωρίζει κανείς πραγματικά ποιοί είναι οι γύρω του. Να μιλάει συνεχώς και κανείς να μην ακούει την κράζουσα καρδία του. Γι’ αυτό ο αληθινός φίλος είναι τόσο σπάνιος όπως συνειδητοποιούμε. Βλέπει αγαπώντας πίσω από τα προσωπεία της αμαρτίας, χωρίς να χάνει την ελπίδα του και συγχωρώντας. Η αληθινή φιλία δεν φοβάται την φυσική σιωπή. Οι περισσότεροι άνθρωποι χρειάζονται συνεχώς λόγια για να καλύψουν την απόσταση, την μεταξύ τους αμηχανία. Οι φίλοι με θεμέλια στην σχέση, όμως, μπορούν να σωπαίνουν μαζί, χωρίς καμιά αμηχανία. Γιατί η αγάπη τους δεν στηρίζεται μόνο στην εντύπωση λόγων και πράξεων, αλλά κυρίως στην πνευματική ειρηνική παρουσία, η οποία γεννά χαρά. Και ίσως αυτό να είναι ένα μικρό ίχνος της ειρήνης των Αγίων. Υπάρχουν άνθρωποι που όταν τους συναντάς αισθάνεσαι πως ο θόρυβος του κόσμου χαμηλώνει. Σαν να βρίσκει η ψυχή λίγο νερό, μια όαση μέσα στην έρημο και να ησυχάζει η υπαρξιακή της απελπιστική δίψα. Όχι γιατί οι άνθρωποι αυτοί είναι τέλειοι, αλλά διότι κουβαλούν μέσα τους κάτι από την άφθαρτη ειρήνη του Χριστού. Κάτι σπασμένο κουβαλούν, αλλά αυθεντικά ειλικρινές καθώς βρίσκονται άκαμπτοι στον αγώνα της πίστης για την αγάπη του Χριστού.
Ο κόσμος μιλά αδιάκοπα για τον έρωτα, αλλά δυστυχώς ξέχασε τη φιλία, ή χειρότερα την διαστρέβλωσε. Ίσως αυτό συμβαίνει γιατί ο έρωτας συχνά ζητά να κατέχει καθοριστική θέση στις ζωές, ενώ η φιλία μαθαίνει να υπάρχει αφανώς σιωπώντας. Θεωρώ προσωπικά ότι έχει υπερτονιστεί ο έρωτας, και χάθηκε το ποιοτικό νόημα της φιλίας στο σήμερα. Τα συγκρίνουμε, τα συγχέουμε και υποτιμούμε, πράγμα λάθος και αχρείαστο. Κάποιος άνθρωπος μπορεί να μην αποκτήσει μια σύζυγο, όμως κανείς δεν θα μείνει χωρίς φίλους, δηλαδή αγαπημένους συνανθρώπους. Δεν αντικαθιστά η φιλία την συζυγία, γίνεται όμως κάποιος να μην έχει φίλους και να έχει σύζυγο; Ίσως πράγμα άρρωστο και απίθανο. Είναι, βέβαια, αισχρό προς την φιλία και πλανεμένη ιδεολογία ο υπερτονισμός της ίδιας της φιλίας. Η φιλία είναι απλά μία ακόμα ευλογημένη σχέση ανθρώπων. Κάποιες φορές γίνεται μοναδική και ιδιαίτερη, όμως χρειάζεται διάκριση. Ο γάμος και η μεταξύ σχέση ανδρός και γυναικός είναι κάτι άλλο, που δεν πρέπει να συγχέεται. Ανήκει στην σφαίρα της κλήσης και του μυστηρίου της ζωής. Δεν είναι ψώνια στο παζάρι. Όλα έχουν την αξία τους, ιδιαιτέρως όταν γίνονται στον σωστό χρόνο και δεν αλληλοτραυματίζονται. Ο χριστιανός προσλαμβάνει κάθε χαριζόμενη ευλογία του Θεού, και την αναπέμπει πίσω ως δοξολογία. Δεν δαιμονοποιεί, ούτε θεοποιεί, διότι τα άκρα δημιουργούν άρρωστες πλανεμένες καταστάσεις. Προσοχή! Όπως δεν συγκρίνουμε τα μήλα με τα πορτοκάλια, ούτε συγκρίνεται η αγάπη των συζύγων και των παιδιών, έτσι δεν πρέπει ποτέ να συγχέουμε την φιλία με τον έρωτα. Κάθε σχέση είναι αυτούσια και υπάρχει από μόνη της χωρίς να ανήκει σε κλίμακα αξίας.
Ο Χριστός είπε: «Μείζονα ταύτης αγάπην ουδείς έχει, ίνα τις την ψυχήν αυτού θή υπέρ των φίλων αυτού». (Ιω. 15:13). Τί παραπάνω υπάρχει από το να θυσιαστείς για αυτούς που αγαπάς; Η Εκκλησία δεν είδε ποτέ αυτόν τον λόγο ως απλή ηθική διδασκαλία ή ποιητική υπερβολή περί θυσίας. Τον είδε ως τρόπο ζωντανής υπάρξεως. Ο φίλος είναι εκείνος που μπορεί να σηκώσει αγαπώντας μέρος από τον σταυρό μας χωρίς να ζητά κάποια ανταπόδοση. Εκείνος μένει όταν οι υπόλοιποι γνωστοί κουράζονται, και δεν απομακρύνεται όταν δει την γύμνια της ψυχής του φίλου του. Ο κόσμος μάς έμαθε να θαυμάζουμε τους δυνατούς ανθρώπους. Βέβαια, μεγάλη δύναμη υπάρχει στους φαινομενικά αδυνάτους. Η Εκκλησία θαυμάζει εκείνους που ξέρουν να σηκώνουν τον αδελφό τους όταν πέφτει, κιας βρίσκονται οι ίδιοι μέσα στις αδυναμίες. Γιατί στον ουρανό δοξάζονται περισσότερο όχι οι ισχυροί, αλλά οι ελεήμονες άνθρωποι-φίλοι που κράτησαν κάποια ψυχή ζωντανή μέσα στην απόγνωση, κιας είχαν αδυναμίες. Έτσι, μερικές φορές διαπιστώνεται ότι, ο φίλος γίνεται η τελευταία γέφυρα ανάμεσα στον άνθρωπο και την κατάρα της απελπισίας, διότι ο φίλος είναι πρόσωπο ανιδιοτελούς αγάπης. Το τηλεφώνημα, η παρουσία, μία απλή φράση μπορούν να κρατήσουν μια ψυχή όρθια περισσότερο απ’ όσο φανταζόμαστε. Και ίσως μόνο στην αιωνιότητα φανεί πόσες φορές ο Θεός έσωσε ανθρώπους μέσω τέτοιων “μικρών” πράξεων αγάπης. Και σε άλλο σημείο πάλι, ο Χριστός λέει κάτι ασύλληπτο: «Υμείς φίλοι μού εστε». (Ιω. 15:14). Ο άκτιστος Θεός αποκαλεί φίλο τον φθαρτό και χωματενιο άνθρωπο. Εδώ κρύβεται όλο το μυστήριο της χριστιανικής φιλίας. Η αληθινή φιλία-αγάπη, δεν ξεκινά από τον άνθρωπο, αλλά ξεκινά από τον τριαδικό Θεό. Κάθε καθαρή ανθρώπινη φιλία-σχέση είναι αντανάκλαση αυτής της θείας προσκλήσεως προς κοινωνία-μετοχή στην χάρη του Κυρίου. Μην ξεχνάμε ότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, είχε φιλική σχέση με τον Λάζαρο, και μάλιστα είχε κλάψει για εκείνον. Δεν είναι τυχαίο! Είχε κάποιον φίλο γιατί κάθε ψυχή ανθρώπινη έχει ανάγκη από κάποιον άνθρωπο αγαπητό. Δηλαδή γενικότερα, έχουμε ανάγκη από ανθρώπους γύρω μας με τους οποίους θα υπάρχει αγαπητική-κοινωνική σχέση. Εάν δεν υπάρχει αυτή η θετική ανάγκη, τότε κάποια στιγμή θα μας κατακλύσει η άβυσσος του καταθλιπτικού μικροκόσμου μας. Φίλοι Χριστού πραγματικά γινόμαστε όταν τον μιμούμαστε. Γιατί; Γιατί αυτή η μίμηση είναι αποτέλεσμα αγάπης και θέλησης για σχέση.
Παρατηρούμε ότι οι Πατέρες δεν θεωρούσαν ποτέ τη φιλία μια απλή συναισθηματική υπόθεση. Την θεωρούσαν έμπρακτη άσκηση ταπεινώσεως μεταξύ ανθρώπων και πρότυπο αγγελικής αγάπης. Διότι, για να αγαπήσεις αληθινά έναν άνθρωπο πρέπει να μάθεις να πεθαίνεις λίγο κάθε μέρα ως προς το εγώ σου, χωρίς να περιμένεις πάντα ανταπόδοση και να νοιάζεσαι συμπονετικά. Γιατί η αληθινή φιλία δεν γεννιέται εκεί όπου κυριαρχεί ο εγωισμός. Αλλά γεννιέται εκεί που μικραίνουμε για να χωρέσουμε στα παπούτσια του άλλου. Ο φίλος δεν είναι αυτός που χαϊδεύει τις αδυναμίες μας για να μη μας χάσει, ούτε εκείνος που μας κολακεύει για να μας κρατά κοντά του. Είναι εκείνος που κοιτάζει με διακριτικότητα την πνευματική προκοπή. Η Αγία Γραφή λέει: «Πληγαί φίλου πισταί, εκούσια δε φιλήματα εχθρού». (Παροιμίες 27:6). Ο αληθινός φίλος θα πει την αλήθεια ακόμη κι όταν πονά αυτή. Θα σε διορθώσει χωρίς να σε εξευτελίσει με κανέναν τρόπο. Θα κλάψει για την πτώση σου χωρίς να αισθανθεί ανώτερος αλλά συμπάσχων. Θα προσευχηθεί για σένα, ακόμη κι όταν εσύ δεν μπορείς πια να προσευχηθείς για τον εαυτό σου. Σιωπηλά, ήσυχα και με γλυκύτητα. Οι Πατέρες έλεγαν ότι τίποτε δεν είναι σπανιότερο από έναν άνθρωπο στον οποίο μπορείς να εμπιστευτείς την σωτηρία σου. Όχι απλώς τα μυστικά, αλλά το μυστήριο της σωτηρίας. Δηλαδή, είναι σπάνιος κάποιος άνθρωπος που όταν βυθίζεσαι στο σκοτάδι, δεν θα καθίσει να κρίνει την πτώση σου, ούτε θα αφήσει να γίνει κοινή συνήθεια η αμαρτία. Αυτός στην πραγματικότητα είναι εχθρός. Ο πραγματικός φίλος θα σταθεί δίπλα για να ξανασηκωθούμε, και ενθουσιασμένος θα χαίρει με την ανάστασή μας. Ο Απόστολος Παύλος γράφει: «Αλλήλων τα βάρη βαστάζετε, και ούτως αναπληρώσατε τον νόμον του Χριστού». (Γαλ. 6:2). Αυτό είναι η θυσιαστική φιλία! Να βαστάζεις τον άλλον όταν λυγίζει, και να χαίρεσαι συγκινημένος με την πρόοδό του. Να θυμάσαι εσύ το φως όταν εκείνος βλέπει μόνο σκοτάδι, και να οδηγείς προς το φως της ελπίδας του Χριστού. Η Ουσία βρίσκεται, επίσης, και στο νοιάζεσαι για την χαρά του, γιατί με αυτόν τον τρόπο περνάει η ζωή με ανακούφιση. Ο φίλος είναι καταφύγιο χωρίς να ζητά ανταμοιβή. Οι αληθινοί φίλοι είναι τόσο σπάνιοι, και ταυτόχρονα τόσο υπέροχοι. Το σωστό είναι να τους τιμούμε, δείχνοντας εκτίμηση για αυτό που κάνουν. Και σπανιότητα στις φιλίες υπάρχει γιατί η φιλία απαιτεί ταπείνωση, ενδιαφέρον και συγχώρεση. Ο υπερήφανος άνθρωπος μπορεί να αποκτήσει γνωριμίες, θαυμαστές, εξαρτήσεις, παρέες, αλλά δύσκολα αποκτά φίλους. Η φιλία γεννιέται μόνο εκεί όπου αρχίζει να πεθαίνει το εγώ, και αρχίζει να γεννιέται το εμείς της αδελφικής ανεκτικής αγάπης. Ο Άγιος Ιωάννης ο Χρυσόστομος έλεγε πως τίποτε δεν μπορεί να συγκριθεί με έναν αληθινό φίλο. Ούτε τα πλούτη, ούτε η εξουσία. Διότι ο φίλος είναι «λιμάνι εν τρικυμία». Είναι ανάπαυση μέσα στην κόπωση του κόσμου. Δεν εκτιμούμε πολλές φορές αυτές τις ευλογίες της χάριτος του Αγίου Πνεύματος, γιαυτό ατονούν και περνούν ως σκιές αδιάφορες. Δεν αντιλαμβανόμαστε γιατί κλείστηκε η καρδιά μας σε πελώρια τείχη, και παραμένουμε στον βυθό του εαυτού μας. Γεμίσαμε αδιαφορία, και συνηθίσαμε να μην χωράμε κανέναν. Αντιθέτως εύκολα εκβάλλουμε τους ανθρώπους από δίπλα μας και τους διαγράφουμε. Πολύ άσχημο πράγμα των καιρών.
Ο C. S. Lewis έγραφε πως η φιλία γεννιέται την στιγμή που ένας άνθρωπος λέει σε έναν άλλον: «Τι; Κι εσύ; Νόμιζα πως ήμουν ο μόνος». Και πράγματι, οι φίλοι αναγνωρίζονται μυστηριακά, καθώς δημιουργείται μεταξύ τους μια επαφή ειρηνικής χαράς και αβίαστης κατανόησης. Όχι επειδή έχουν πάντοτε τον ίδιο χαρακτήρα ή τα ίδια ενδιαφέροντα, αλλά γιατί κοιτούν προς την ίδια αλήθεια και θέλουν να συνυπάρχουν. Ο Lewis λέει ότι οι φίλοι δεν στέκονται αντικριστά, αλλά πλάι-πλάι, ατενίζοντας μαζί κάτι ανώτερο από τους ίδιους (το αγαθό όπως θα έλεγε ο Αριστοτέλης). Αυτό η Εκκλησία το διδάσκει αιώνες! Οι μεγάλες φιλίες των Αγίων δεν ήταν ψυχολογικές εξαρτήσεις, αλλά βίωση της κοινής πορείας προς τον Χριστό. Την πνευματική τέρψη μεταξύ της επαφής των φίλων-αδελφών μάς θυμίζει ο ψαλμός 132, σε ελεύθερη μετάφραση: “Πόσο ωραίο και πόσο ευχάριστο είναι να ζουν αδέρφια μαζί ενωμένα και αγαπημένα”. Η φιλία του Μεγάλου Βασιλείου και του Γρηγορίου του Θεολόγου παραμένει η πιο συγκλονιστική εικόνα αγίας φιλίας στην ιστορία της Εκκλησίας. Ο Γρηγόριος έγραφε ότι οι δυο τους είχαν γίνει «μία ψυχή σε δύο σώματα». Δεν πρόκειται για συναισθηματική υπερβολή ή εσφαλμένο ερωτισμό. Πρόκειται για εκκλησιαστική εμπειρία χάριτος Χριστού, και ελεύθερη ταύτιση των προσώπων. Δύο άνθρωποι που αγάπησαν τόσο πολύ τον Χριστό, ώστε έπαψαν να ζουν ο ένας απέναντι στον άλλον και άρχισαν να πορεύονται πλάι προς την αιωνιότητα κατά το ίδιο. Και πράγματι, υπάρχουν άνθρωποι που μπαίνουν στη ζωή μας σαν απλό γεγονός, όμως τελικά γίνονται πρόνοια Θεού. Δεν τους “κατασκευάσαμε” στα άρρωστα αυτιστικά μας μέτρα. Δεν τους “προγραμματίσαμε” σαν μηχανές. Ίσως γι’ αυτό ο Lewis πίστευε ότι για τον χριστιανό δεν υπάρχουν πραγματικά τυχαίες φιλίες. Ο Θεός φέρνει μυστικά δύο ψυχές κοντά και λέει: «Να ένας ακόμη συνοδοιπόρος για τον δρόμο σου», ένας αδελφός. Και τι είναι τελικά η ζωή; Μια δύσκολη πορεία προς την αιωνιότητα, αλλά στην οποία συναντάμε ομορφιές και θεϊκές παρηγοριές. Γι’ αυτό οι μεγάλες φιλίες έχουν κάτι βαθιά εσχατολογικό. Οι αληθινοί φίλοι δεν ενώνονται μόνο επειδή αγαπούν ο ένας τον άλλον. Ενώνονται όταν μαζί προσδοκούν την Βασιλεία, προς την αγάπη του κοινού εραστή της ανθρωπότητας… του Χριστού! Η Εκκλησία μας έκανε αδέρφια μεταγγίζοντάς μας το κοινό αθάνατο αίμα του Θεανθρώπου. Η αληθινή φιλία δεν λέει: «Μην αλλάξεις ποτέ». Λέει: «Έλα, ας δοκιμάσουμε κάτι άλλο μαζί». Δεν αγαπά το ψέμα της αυτοεικόνας, αλλά το πραγματικό πρόσωπο του αδελφού και συναγωνιστή. Δεν συμβιβάζεται με το σκοτάδι μας, γιατί παλεύει υπομονετικά να ξαναδεί μέσα μας το φως του Θεού. Υπάρχουν φιλίες που βασίζονται μόνο στη διασκέδαση, στο συμφέρον ή στην ανάγκη. Μόλις, όμως, περάσει η ευκολία, διαλύονται αυτόματα. Οι αγίες φιλίες από την άλλη, δοκιμάζονται στην χαρά και σφυριλατούνται στον πόνο. Εκεί φαίνεται αν ο άλλος αγαπούσε την παρουσία σου ή την ωφέλεια που λάμβανε από εσένα. Εάν πονάει και επιμένει. Εάν ματώνει και θυμάται.
Η κόλαση είναι η απόλυτα επιλεγμένη απομόνωση. Η Βασιλεία του Θεού είναι η κοινωνία προσώπων μέσα στην άκτιστη Αγάπη, όπου κάθε αληθινή φιλία είναι μία μικρή ρωγμή φωτός της Βασιλείας του Θεού μέσα στη μοναξιά του ανθρωπίνου κόσμου. Η φιλία γίνεται ιερή όταν παύει να περιστρέφεται γύρω από δύο ανθρώπους ή συμφέροντα, την ώρα την οποία αρχίζει να απευθύνεται δοξολογικά στον Χριστό. Τότε ο άλλος δεν γίνεται κλώνος, αλλά συνοδοιπόρος προς τη Βασιλεία. Κάποτε θα ξεχαστούν οι περισσότερες επιτυχίες μας, οι τίτλοι μας και όσα εντυπωσίασαν τον κόσμο, αλλά στην αιωνιότητα θα μείνει ως αποτύπωμα ζωντανό το ότι κάποτε βοηθήσαμε έναν αδελφό μας να μην απελπιστεί και ότι βιώναμε την χαρά του με αγαθότητα. Αυτό είναι έργο βαθιά θεϊκό! Γι’ αυτό οι φίλοι που μας κράτησαν κοντά στον Θεό είναι από τα πιο ιερά πρόσωπα της ζωής μας! Ίσως ποτέ να μη μάθουμε πόσες φορές ο Θεός μάς έσωσε μέσω της παρουσίας τους. Μέσω μιας κουβέντας όταν ήμασταν έτοιμοι να λυγίσουμε. Μέσω μιας ηχηρής σιωπής όταν δεν υπήρχαν ουσιώδη λόγια. Μέσω μιας προσευχής που ειπώθηκε κρυφά μέσα στη νύχτα για εμάς. Έτσι, υπάρχουν στιγμές που ο Θεός δεν απαντά στην ανθρώπινη απελπισία με θαύματα φανταχτερά, αλλά εντυπωσιάζοντας απλά, με έναν άνθρωπο που υπομονετικά κάθεται δίπλα και αρνείται να εγκαταλείψει. Ξεχνούμε τα χαμόγελα μέσα στα δύσκολα, όμως εκεί είναι ο φίλος να μας υπενθυμίσει ότι το χαμόγελο δεν θα λείπει. Αυτή είναι τελικά η πιο καθαρή μορφή φιλίας: να μπορούν δύο άνθρωποι να βαδίζουν μαζί προς τον Χριστό, χωρίς να προσπαθεί ο ένας να κυριαρχήσει στον άλλον, χωρίς να απαιτούν τελειότητα, γνωρίζοντας ότι και οι δύο είναι αναζητητές του ίδιου θεϊκού Ελέους, και να αλληλοστηρίζονται ευφραινόμενοι. Κι ας έχουν χρόνια να βρεθούν, κι ας υπάρχει απόσταση, η αγνότητα της φιλίας ριζικά μιλάει και ενισχύει τις υπάρξεις μυστικώς. Οι φίλοι υπάρχουν μέσα στη νύχτα αυτού του κόσμου, κρατώντας ο ένας τον άλλον όρθιο στην χαρά της χάρης του Θεού, μέχρι να ξημερώσει η αιωνιότητα. Θα ξημερώσει κάποια στιγμή! Εκεί στην αγκαλιά αγάπης του Θεού Πατέρα όπου θα παραμείνουμε αιώνια.
*Αφιερωμένο πρώτα στον καλύτερό μου Φίλο, αλλά και σε κάθε φίλο μου.